Şairin Los-Anceles, Venis, Santa-Monika və Nyu-Cersi təəssüratları əsasında qələmə aldığı son poeziya silsiləsi adi bir səyahət gündəliyi deyil. Bu, oxucu ilə müəllif arasında qurulmuş dərin mənəvi körpüdür. Şair bizi coğrafi məkana deyil, fəlsəfi məkana dəvət edir. O, okeanın vahiməli və əzəmətli dalğaları qarşısında dayanaraq əslində hər birimizə eyni sualı ünvanlayır: Dünyamız bu qədər gözəl, təbiət bu qədər nizamlı ikən, biz insanlar niyə öz evimizi zülmətə qərq edirik?

Təbiətin sükutu və insanın səs-küyü: Var olmaq, yoxsa itirmək?

- Şair Venis sahilində durub okeanın avazını dinləyərkən yalnız küləyin pıçıldamasını eşitmir. O, kainatın əbədi ahəngi ilə bəşəriyyətin xaosunu qarşı-qarşıya qoyur:

Yenə şair könlüm coşdu,
Bu yerlərə nəğmə qoşdu,
Qulaq asmaq necə xoşdu
Okeanın avazına...

Dünyamızı duman alıb,
Bu qovğanı kimlər salıb?
Təbiət məəttəl qalıb
İnsanların davasına…

Bu misralarda ontoloji bir ziddiyyət var. Təbiət öz möhtəşəm ahəngində var olur, insan isə öz yaratdığı "davanın" və "dumanın" içində yoxluğa doğru yuvarlanır. Fəlsəfi baxımdan şair soruşur: İnsan təbiətin bir parçası olduğu halda, necə olur ki, onun ən böyük yadlaşma mənbəyinə çevrilir?
"Gözəllik məlhəmdi gözə" şeirində isə bu gərginlik yerini daxili mənəvi dirçəlişə verir. Şair okeanın havasını ciyərlərinə çəkərkən hüceyrələrinə qədər təzələndiyini hiss edir. Çünki gözəllik yalnız seyr edilən bir şey deyil; gözəllik insanın zədələnmiş ruhunu sağaldan yeganə ontoloji məlhəmdir.
Göylərin yüksəkliyindən yerin həqiqətinə: ontoloji baxış – İnsan nə üçün göylərə ucalmaq istəyir? Daha uzağı görmək üçün, yoxsa Yerdəki kiçikliyini unutmaq üçün? Rafiq Yusifoğlunun "Təyyarədə düşüncələr" şeiri Azərbaycan fəlsəfi poeziyasının xüsusi nümunələrindən biridir. Təyyarə buludları yarıb keçdikcə, şair məkandan təcrid olunur və Yerdəki bəşəriyyətə yuxarıdan, yəni metafizik bir bucaqdan nəzər salır:

Yerlə göy arasında
Ağ buludlar pərdədi.
Adam göydə uçsa da,
Yenə gözü yerdədi.

Nə üçün sona yetmir
Bu mənəmlik davası?
İnsanın əlləriylə
Zəhərlənib hava, su.

Sual verək: – Niyə göydə uçan insanın gözü hələ də yerdədir? Çünki insanın mahiyyəti torpaqdadır. Şair göylərdən baxarkən XXI əsrin ən böyük faciəsini ifşa edir – İnsanın mənəmlik (eqo) davasını. Biz elmi-texniki tərəqqi ilə göyləri fəth etmişik, amma yerüstü evimizi – tək bircə Yeri zəhərləmişik. Şairin bu şeirdəki duası yalnız bir şairin xahişi deyil, bütün bəşəriyyətin adından Tanrıya ünvanlanmış fəlsəfi bir fəryaddır:

Nə ehtiyac var axı
Top-tüfəngə, qoşuna?!
Allahım, sən ağıl qoy
Adamların başına!

Zamanın şəkli və vətən həsrəti: ömrün qışında yazı axtarmaq – Zaman nədir? Biz zamanı təqvimlərləmi ölçürük, yoxsa ruhumuzun keçirdiyi fəsillərlə? Rafiq Yusifoğlu Los-Ancelesə uçmaqla zamanı aldatmağa çalışır: "Uçub Los Ancelesə / Yayı bir ay uzatdım." Lakin fiziki zamanı uzatmaq mümkün olsa da, daxili zamanı – ömrün fəsillərini dayandırmaq mümkündürmü?

"Görüm" rədifli qoşmasında şair varlığın əbədi qanunauyğunluğu qarşısında öz acizliyini və müdirkliyini boynuna alır:

Qocalmışam, söz də çıxır huşumdan,
Çətin dönəm mən ömrümün qışından,
Uçub gəldim dünyanın o başından,
Bəlkə burda təzə bulaq, çay görüm.

Buradakı "təzə bulaq" axtarışı insanın son nəfəsinə qədər davam edən yenilənmə və məna axtarışıdır. Lakin şair nə qədər uzaq sahillərə getsə də, ruhunun lövbəri yalnız bir yerdə –Vətəndədir.

Taleyimin mənə əhdi, vədi nə?
Ruh neyləsin bu qocalmış bədənə?!
Vaxt da getmir, tez dönəsən vətənə,
Yusifoğlu, günlərini say, görüm!

Bəs oxucu kimi biz bu misralardan nə öyrənirik? Əgər dünyanın ən gözəl, ən dəbdəbəli guşələrində belə ruh Vətən deyə çırpınırsa, deməli, insanın həqiqi mənəvi coğrafiyası xəritələrlə deyil, sevgilə ölçülür.

Təbiətdəki ilahi ritm və metaforik dərinlik

- Rafiq Yusifoğlunun poeziyası həm də bir müşahidə fəlsəfəsidir. "Qabarma və çəkilmə", "Bayona çayı", "Limanda qalan gəmilər" və "Suqovuşan" şeirlərində təbiət hadisələri sadəcə təsvir edilmir, onların hər birinə ruh üfürülür.

"Qabarma və çəkilmə" şeirində şair kainatın görünməyən dirijorunu hiss edir:

Şəfəqlər nur saçanda
Sevincdən əsir ürək.
Şüa yerə uzanır
Dirijor çubuğu tək.

Bəs limanda hərəkətsiz dayanan gəmilər kimə bənzəyir? Şairin tapdığı metafora sarsıdıcıdır:

Bilmirəm, onlar nə qədər
Bu qədər həsrətə dözər?
Limanda qalan gəmilər
Qolubağlı qula bənzər.

Azadlıq nədir? Azadlıq öz təbii mühitində — dənizdə, dalğaların içində olmaqdır. Təbii mühitindən ayrılmış, limanda sahillənmiş gəmi köləyə çevrilir. Bu, yalnız gəmilərin deyil, öz potensialını gerçəkləşdirə bilməyən, qəfəsə salınmış insan ruhunun da obrazıdır.

Okeanların qovuşduğu yerdə: möhtaclıq və vəhdət - "Suqovuşan" və "Salam, Atlantik okean" şeirləri silsilənin fəlsəfi zirvəsidir. Nyu-Cersidə, Atlantik okeanı sahilində duran şair kainatın ən böyük sirrini — vəhdət (bütövlük) fəlsəfəsini kəşf edir:

Həftə günə, gün həftəyə,
İllərsə aya möhtacdı.
Nə qədər nəhəng olsa da,
Okean çaya möhtacdı...

Bu dörd misra varlığın zəncirvari asılılığını göstərir. Ən nəhəng olan, en kiçik olana möhtacdır. Okean öz əzəmətini kiçik çayların suyuna borcludur. Cəmiyyət də belədir; böyük ideyalar, kiçik insani duyğuların üzərində yüksəlir.
Silsilənin sonunda şair özünü iki okean arasında xəbər aparan bir "dəli ozan" kimi təqdim edir:

Ürək dinclik tapmır, onu
Aya, ya Marsa aparım?
Sənin Sakit okeana
Bir sözün varsa, aparım…

Oxucuya qalan mənəvi irs

- Rafiq Yusifoğlunun "İki okean arasında" qələmə aldığı bu poetik silsilə müasir Azərbaycan ədəbiyyatının ən şəffaf, həm də ən dərin səhifələrindən biridir. Şair bizi coğrafi bir səyahətə apararkən əslində öz daxili dünyamıza boylanmağa məcbur edir.

Rafiq Yusifoğlunun "İki okean arasında" qələmə aldığı bu poetik silsilə sadəcə coğrafi məkandan gələn təəssürat yox, varlığın köklərinə və bəşəriyyətin ortaq taleyinə verilmiş fəlsəfi bir hesabatdır. Müəllif iki nəhəng okeanın arasında – zamanla məkanın kəsişdiyi o həssas nöqtədə duraraq oxucunun ruhuna pıçıldayır ki, mənəmlik və eqo iddialarının ucaltdığı divarlar əslində insanı öz mahiyyətindən və yeganə sığınacağı olan Yer kürəsindən uzaqlaşdırır. Dünyanın ən uzaq sahillərində belə Vətən sevgisinin şüurüstü bir lövbər kimi insanı ayaqda saxladığını göstərən şair, varlığın əbədi ahəngi qarşısında insan ömrünün faniliyini xatırladır və bizi öz daxili zülmətimizlə üzləşdirir. Sonda bu poeziya hər birimizin qəlbində kök salaraq sadə, amma cavabı ağır bir bəşəri sual kimi əks-səda verir: İnsanlıq öz yaratdığı hərislik və xaos burulğanından sıyrılıb bu qısa ömür payında kainata işıq saçmağı, öz ilahi mahiyyətinə qaytmağı bacaracaqmı?

Günel Hüseynova,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

07.09.2026
Manevr.az