Rövşən Hüseynli,
"Subyekt.az" xəbər portalının təsisçisi və baş redaktoru

Son günlər media və sosial şəbəkələrdə diqqət çəkən suallardan biri Ermənistan istehsalı olan məhsulların Azərbaycanda alınıb-alınmaması ilə bağlıdır. İlk baxışdan bu məsələ sırf istehlakçı seçimi və ya ticarət münasibətləri müstəvisində görünə bilər. Lakin Azərbaycan və Ermənistan arasında onilliklər ərzində davam etmiş münaqişə, 44 günlük Vətən müharibəsi və regionda formalaşan yeni geosiyasi reallıqlar nəzərə alındıqda, məsələyə yalnız emosional yanaşmaq kifayət deyil. Bu məsələ Azərbaycanın uzunmüddətli dövlət və milli maraqları baxımından strateji müstəvidə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan cəmiyyətində Ermənistanla bağlı tarixi və siyasi yaddaşın nə qədər həssas olduğu məlumdur. Müharibə nəticəsində minlərlə insanın həyatını itirməsi, işğalın yaratdığı ağır sosial və iqtisadi nəticələr iki xalq arasında münasibətlərə ciddi təsir göstərib. Buna görə də Ermənistanla iqtisadi münasibətlərin qurulması məsələsi təbii olaraq ictimai müzakirələrə və müxtəlif mövqelərə səbəb olur. Lakin dövlətlərarası münasibətlərdə iqtisadiyyat yalnız gəlir əldə etmək vasitəsi deyil. İqtisadi əlaqələr eyni zamanda siyasi təsir, qarşılıqlı asılılıq və milli maraqların təmin olunması üçün mühüm alətə çevrilə bilər. Bu baxımdan Ermənistanla mümkün ticarət əlaqələrinə emosional deyil, praqmatik və strateji yanaşmaq lazımdır.

İqtisadi qarşılıqlı asılılıq siyasi təsir imkanlarını artırır

Beynəlxalq münasibətlər təcrübəsi göstərir ki, dövlətlər arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılığın formalaşması siyasi münasibətlərə də təsir göstərir. İqtisadi əlaqələr genişləndikcə tərəflərin bir-birinin bazarlarına, logistika imkanlarına, investisiyalarına və təchizat zəncirlərinə marağı artır. Azərbaycan üçün əsas məqsəd Ermənistan iqtisadiyyatına birtərəfli güzəştlər vermək deyil, mümkün iqtisadi münasibətləri milli maraqlara uyğun şəkildə qurmaq olmalıdır. Başqa sözlə, sual yalnız “Ermənistan məhsullarını Azərbaycana gətirmək olarmı?” formasında qoyulmamalıdır. Əsas sual belə olmalıdır:

Azərbaycan Ermənistan bazarında hansı iqtisadi mövqeyi əldə edə bilər və bu mövqe gələcəkdə ölkəmizin siyasi və iqtisadi təsir imkanlarını necə genişləndirə bilər?

Bu yanaşma məsələyə tamamilə fərqli perspektiv qazandırır. Azərbaycan Ermənistanın ehtiyac duyduğu məhsulların, texnologiyaların, xidmətlərin və logistika imkanlarının əsas regional təminatçılarından birinə çevrilə bilər. Eyni zamanda Ermənistanda istehsal olunan və Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün iqtisadi baxımdan məqsədəuyğun olan məhsulların alınması, emalı və üçüncü ölkələrin bazarlarına çıxarılması da nəzərdən keçirilə bilər. Burada əsas meyar siyasi emosiyalar deyil, iqtisadi səmərəlilik, milli təhlükəsizlik və dövlət maraqları olmalıdır.

Ticarət münasibətləri dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilə bilər

Azərbaycan sahibkarlarının Ermənistan bazarına çıxışı təsadüfi və pərakəndə xarakter daşımamalıdır. Əgər belə bir iqtisadi strategiya formalaşdırılacaqsa, onun arxasında düşünülmüş dövlət siyasəti dayanmalıdır. Bu istiqamətdə ilk növbədə Azərbaycanın hansı məhsul və xidmətlər üzrə rəqabət üstünlüyünə malik olduğu müəyyənləşdirilməlidir. Daha sonra Ermənistan bazarının ehtiyacları, idxal strukturu və digər ölkələrdən asılılığı araşdırılmalıdır. Azərbaycan şirkətləri üçün Ermənistan bazarında fəaliyyət göstərmək imkanlarının yaradılması, logistika və maliyyələşmə mexanizmlərinin formalaşdırılması, ixracın sığortalanması və sahibkarlara institusional dəstəyin göstərilməsi bu strategiyanın mühüm elementləri ola bilər. Eyni zamanda burada dövlətin və özəl sektorun funksiyaları düzgün müəyyən edilməlidir. Dövlət biznesin yerinə iqtisadi fəaliyyət göstərməməli, lakin strateji istiqamətləri müəyyənləşdirərək sahibkar üçün hüquqi, maliyyə və diplomatik imkanlar yaratmalıdır.

Ermənistanın iqtisadi asılılıqları Azərbaycanın imkanlarına çevrilə bilər

Ermənistanın uzun illər ərzində müxtəlif istiqamətlərdə xarici iqtisadi asılılıqlarının mövcud olduğu məlumdur. Rusiya və İran Ermənistanın xarici ticarətində, enerji təminatında və regional logistikasında mühüm yer tutur. 2Lakin regional nəqliyyat və kommunikasiyaların inkişafı yeni imkanlar yaradır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, enerji potensialı, nəqliyyat infrastrukturu və regional tranzit imkanları ölkəmizə Cənubi Qafqazın iqtisadi xəritəsində daha böyük rol oynamaq imkanı verir. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan Ermənistanın mövcud iqtisadi asılılıqlarını sadəcə müşahidə edən tərəf deyil, regionda yeni iqtisadi qarşılıqlı asılılıq sisteminin formalaşdırılmasında əsas aktorlardan biri olmalıdır. Bu, heç də Ermənistanı iqtisadi cəhətdən zəiflətmək və ya təzyiq altında saxlamaq məqsədi kimi təqdim edilməməlidir. Əksinə, qarşılıqlı iqtisadi maraqların yaradılması uzunmüddətli sabitliyin daha etibarlı təminatlarından biri ola bilər.

Qələbənin yalnız hərbi deyil, iqtisadi nəticələri də olmalıdır

44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın hərbi gücünü və siyasi iradəsini nümayiş etdirdi. Lakin müasir dünyada dövlətlərin gücü yalnız hərbi potensialla ölçülmür. İqtisadi dayanıqlıq, texnoloji imkanlar, nəqliyyat infrastrukturu, enerji təhlükəsizliyi və regional ticarətdə tutulan mövqe də milli gücün əsas komponentləridir. Bu baxımdan hərbi qələbənin iqtisadi və geosiyasi nəticələrinin möhkəmləndirilməsi Azərbaycanın qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biridir. Azərbaycan regionda elə bir iqtisadi sistemin formalaşmasında maraqlı olmalıdır ki, ölkəmiz həmin sistemin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilsin. Ermənistanla iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi də bu strategiyanın mümkün istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər Azərbaycan Ermənistan üçün daha əlverişli, daha sürətli və daha etibarlı ticarət, logistika və enerji tərəfdaşına çevrilə bilsə, bu, ölkəmizin regional çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

“Erməni məhsulu” məsələsinə də praqmatik yanaşmaq lazımdır

Cəmiyyətin “Erməni məhsulu alarsınızmı?” sualına münasibəti müxtəlif ola bilər. Bu, ilk növbədə fərdi seçim məsələsidir. Lakin dövlət siyasəti fərdi emosiyalar üzərində deyil, uzunmüddətli milli maraqlar üzərində qurulmalıdır. Əgər hər hansı məhsulun alınması Azərbaycan istehlakçısı üçün iqtisadi cəhətdən sərfəlidirsə, onun idxalı ölkənin təhlükəsizlik və qanunvericilik tələblərinə cavab verirsə və bundan Azərbaycan iqtisadiyyatı strateji fayda əldə edirsə, məsələ rasional şəkildə qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda milli istehsalçıların maraqları da qorunmalıdır. Ermənistanla ticarət Azərbaycan bazarının yerli istehsalçıların hesabına xarici məhsullarla doldurulmasına gətirib çıxarmamalıdır. Əksinə, əsas məqsəd Azərbaycanın ixrac imkanlarının genişləndirilməsi və sahibkarlarımızın Ermənistan və digər regional bazarlarda mövqelərinin gücləndirilməsi olmalıdır.

Azərbaycanın yeni iqtisadi strategiyası

Bu gün əsas hədəf “Ermənistanla ticarət edək, ya etməyək?” sualından daha genişdir. Əsas məsələ Azərbaycanın Cənubi Qafqazda hansı iqtisadi mövqeyə sahib olacağıdır. Azərbaycan regionun enerji, logistika, nəqliyyat, ticarət və investisiya mərkəzlərindən birinə çevrilmək üçün ciddi imkanlara malikdir. Bu imkanlardan istifadə edərək Ermənistan iqtisadiyyatının Rusiya və İrandan asılılığının müəyyən hissəsinin Azərbaycan üzərindən formalaşan yeni iqtisadi əlaqələrlə əvəzlənməsi mümkündürsə, bu proses ölkəmizin strateji maraqları baxımından diqqətlə araşdırılmalıdır. Burada söhbət yalnız məhsul satmaqdan getmir. Söhbət bazar yaratmaqdan, təchizat zəncirlərinə daxil olmaqdan, logistika marşrutlarına nəzarət imkanlarını artırmaqdan və Azərbaycanın regional iqtisadi çəkisini yüksəltməkdən gedir. İqtisadi gücün siyasi gücə çevrilməsi məhz belə mexanizmlər vasitəsilə baş verir.

Nəticə

Azərbaycan Ermənistanla münasibətlərə keçmişin emosional yükü ilə yanaşı, gələcəyin strateji reallıqları prizmasından da baxmağı bacarmalıdır. Müharibə başa çatdıqdan sonra dövlətlər üçün əsas vəzifələrdən biri əldə olunan siyasi və hərbi nəticələri uzunmüddətli sülh və iqtisadi üstünlüklərə çevirməkdir. Bunun ən effektiv yollarından biri isə qarşılıqlı iqtisadi maraqların yaradılmasıdır. Azərbaycan Ermənistan üçün yalnız qonşu dövlət deyil, onun iqtisadi inkişafında mühüm rol oynaya biləcək regional tərəfdaşa çevrilə bilər. Bunun müqabilində Azərbaycan biznesi Ermənistan bazarında möhkəmlənə, yeni ixrac 4imkanları əldə edə və regionun iqtisadi arxitekturasında daha böyük paya sahib ola bilər. Qələbənin davamlı olması üçün onu yalnız hərbi müstəvidə deyil, iqtisadi, siyasi və geostrateji müstəvidə də möhkəmləndirmək lazımdır. Bu baxımdan Ermənistanla iqtisadi münasibətlərin qurulması məsələsi emosional mübahisə predmeti olmaqdan çıxarılaraq dövlətin uzunmüddətli milli maraqları, iqtisadi təhlükəsizlik və regional güc balansı kontekstində müzakirə edilməlidir. Çünki müasir dövrdə ən böyük qələbələrdən biri rəqibə qarşı yalnız üstünlük qazanmaq deyil, elə bir qarşılıqlı iqtisadi sistem yaratmaqdır ki, regionun gələcəyi sizin iştirakınız və maraqlarınız nəzərə alınmadan formalaşa bilməsin.

Manevr.az