Tural Akif oğlu VƏLİZADƏ
MMU tabeliyində Bakı Hərbi Kollecinin müəllimi
tural.akif.velizade@gmail.com

26 avqust Azərbaycan tarixində Laçın şəhərinin müasir taleyinin mühüm dönüş nöqtəsini ifadə edən tarixdir. 2022-ci il avqustun 26-da Laçın şəhərinin Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi şəhərin otuz ilə yaxın davam edən işğal tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Cənab Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il 31 iyul tarixli Sərəncamı ilə 26 avqustun Laçın Şəhəri Günü kimi təsis edilməsi isə bu tarixin dövlət və ictimai yaddaşda institusional şəkildə möhkəmləndirilməsini təmin etdi.

Laçın Şəhəri Gününü yalnız tarixi hadisənin ildönümü kimi deyil, şəhər yaddaşının, məkan kimliyinin və post-münaqişə bərpa prosesinin bir-biri ilə əlaqəli fenomenləri kontekstində nəzərdən keçirmək lazımdır. Bu yazımda da Laçının tarixi inkişafı, işğalın şəhər həyatına təsiri, keçmiş sakinlərin məkan yaddaşı, 2022-ci il qayıdışı və şəhərin yenidən qurulması məsələləri təhlil edilir.

Giriş: Bir şəhərin yaddaşı
Şəhərlər yalnız küçələrdən, binalardan, meydanlardan və inzibati sərhədlərdən ibarət deyil. Şəhər həm də insan yaddaşının yaşadığı məkandır. İnsan doğulduğu şəhəri yalnız coğrafi məkan kimi deyil, həyatının başlanğıcı, ailəsinin tarixi, uşaqlığının mənzərələri, tanıdığı küçələr, səslər, qoxular və insanlarla birlikdə xatırlayır.

Bu baxımdan Laçın şəhərinin taleyi xüsusi elmi və ictimai maraq doğurur.

Laçın haqqında danışarkən bir tərəfdən onun Azərbaycan tarixindəki siyasi və coğrafi mövqeyini, digər tərəfdən isə bu şəhərin sakinlərinin şəxsi yaddaşını nəzərə almaq lazımdır. Çünki Laçının işğalı yalnız müəyyən ərazinin siyasi nəzarətdən çıxması deyildi. Bu hadisə bütöv bir şəhər icmasının öz məkanından zorla uzaqlaşdırılması, gündəlik həyatın parçalanması və şəhər yaddaşının başqa coğrafiyalarda yaşadılması ilə nəticələndi.

Məhz buna görə 26 avqust Laçın üçün həm dövlətçilik, həm də insan yaddaşı baxımından çoxqatlı məna daşıyır.

Laçının tarixi şəhər kimi formalaşması
Laçının tarixini yalnız son otuzilliklə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. 1923-cü ilədək Abdallar adlanan yaşayış məntəqəsi 1930-cu ildə yaradılmış Laçın inzibati rayonunun mərkəzinə çevrilmişdir.

Şəhərin coğrafi mövqeyi onun tarixi inkişafında mühüm rol oynayıb. Dağlıq relyef, təbii landşaft, Həkəri çayı və ətraf ərazilərlə əlaqələr Laçının yalnız inzibati mərkəz kimi deyil, özünəməxsus sosial-mədəni mühitə malik yaşayış məkanı kimi formalaşmasına təsir göstərib.

Şəhər zaman keçdikcə burada yaşayan insanların gündəlik həyatının mərkəzinə çevrilib. Məktəblər, ailələr, ictimai müəssisələr, məhəllələr, küçələr və sosial münasibətlər Laçının şəhər kimliyini formalaşdırıb.

Ona görə də Laçının tarixini araşdırmaq, əslində, yalnız bir inzibati vahidin tarixini deyil, burada formalaşmış insan icmasının tarixini öyrənmək deməkdir.

İşğal: şəhərin fiziki və sosial həyatında qırılma
1992-ci ildə Laçının işğalı şəhərin tarixi inkişafında dərin qırılma yaratdı.

İşğalın nəticələri yalnız ərazi və mülkiyyət itkisi ilə ölçülə bilməz. Şəhər sakinlərinin doğma məkanla gündəlik əlaqəsi kəsildi. İnsanlar evlərini, məktəblərini, qonşularını, məhəllələrini və sosial mühitlərini geridə qoyaraq məcburi köçkün həyatı yaşamağa başladılar.

Belə şəraitdə şəhərin özü fiziki məkandan yaddaş məkanına çevrildi.

Keçmiş sakin üçün Laçın artıq hər gün gördüyü küçə deyil, xatırladığı küçə idi. Ev yalnız yaşanılan bina deyil, yaddaşda qalan ailə məkanı oldu. Məktəb konkret təhsil müəssisəsindən uşaqlıq xatirəsinə çevrildi. Dağlar və çaylar isə coğrafi obyekt olmaqla yanaşı, itirilmiş doğma məkanın simvollarına çevrildi.

Bu proses sosial elmlərdə məkan yaddaşı anlayışı ilə izah edilə bilər. İnsanla məkan arasındakı münasibət fiziki ayrılıqdan sonra da tamamilə yox olmur. Əksinə, bəzən məkanın əlçatmazlığı onun yaddaşdakı əhəmiyyətini daha da artırır.

Laçın yaddaşı: fərdidən kollektivə
Laçının işğal illərində qorunub saxlanılan yaddaşı müxtəlif formalarda özünü göstərib. Şəxsi fotoşəkillər, ailə sənədləri, köhnə evlər haqqında xatirələr, məktəb illəri, toylar, yaslar, qonşuluq münasibətləri və gündəlik həyatla bağlı danışılan hekayələr bu yaddaşın əsas daşıyıcıları olub.

Bu mənada şifahi tarix Laçının gələcək tədqiqatları üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Çünki rəsmi sənədlər şəhərin inzibati və siyasi tarixini müəyyən dərəcədə əks etdirə bilər, lakin bir şəhərin insan yaddaşındakı görünüşünü yalnız həmin şəhərdə yaşamış insanların hekayələri tamamlaya bilər.

Məsələn, bir küçənin adı arxiv sənədində sadəcə toponimdir. Həmin küçədə böyümüş insan üçün isə o ad uşaqlıq, dostluq, ailə və həyat hadisələri ilə əlaqəlidir.

Elə buna görə də Laçın haqqında gələcək elmi tədqiqatlarda keçmiş sakinlərin xatirələrinin toplanması, sistemləşdirilməsi və arxivləşdirilməsi mühüm istiqamətlərdən biri olmalıdır.

26 avqust 2022: qayıdış tarixinin başlanğıcı
2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra Laçının tarixində yeni mərhələ başladı. Üçtərəfli razılaşmaya əsasən Laçın rayonu 2020-ci il dekabrın 1-də Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı. Lakin Laçın şəhərinin özünün taleyi ayrıca proses çərçivəsində həll edildi. 2022-ci il avqustun 26-da Laçın şəhəri, Zabux və Sus Azərbaycanın nəzarətinə keçdi.

Beləliklə, 26 avqust tarixinin Laçın üçün xüsusi simvolik əhəmiyyəti formalaşdı.

Bu hadisə yalnız siyasi-hərbi baxımdan deyil, insan taleləri baxımından da mühüm idi. Uzun illər doğma şəhərindən ayrı düşmüş insanların Laçına qayıtmaq perspektivi real xarakter aldı.

2023-cü ilin mayında Laçın şəhərinə qayıdan sakinlərlə görüş zamanı onlara yeni evlərin açarlarının təqdim edilməsi bu prosesin praktiki mərhələyə keçdiyini göstərirdi.

Qayıdış beləliklə yalnız “əraziyə qayıdış” deyil, “şəhər həyatına qayıdış” anlayışını da gündəmə gətirdi.

26 Avqustun dövlət yaddaşında təsis edilməsi
Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər günləri təsis edildi və 26 avqust Laçın Şəhəri Günü kimi müəyyənləşdirildi.

Bu qərar tarixlərin dövlət səviyyəsində yaddaşlaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Tarixi yaddaşın formalaşması yalnız insanların fərdi xatirələri ilə baş vermir. Dövlət, təhsil sistemi, muzeylər, media, ədəbiyyat və ictimai mərasimlər də yaddaşın institusional daşıyıcılarıdır.

Laçın Şəhəri Gününün təsis edilməsi də bu baxımdan qiymətləndirilə bilər. 26 avqust artıq yalnız 2022-ci ildə baş vermiş hadisənin tarixi deyil, Laçının müasir identikliyinin mühüm simvollarından biridir.

2023-cü ildə Laçında ilk Şəhər Günü tədbirlərinin keçirilməsi bu yaddaşın ictimai və mədəni müstəvidə ifadəsinə çevrildi. Həmin tədbirlər çərçivəsində rəsm sərgiləri, xalq sənəti nümayişləri, teatr tamaşaları və digər mədəni proqramlar təşkil olunmuşdu.

Beləliklə, Şəhər Günü tarixi xatırlamaqla yanaşı, şəhərin mədəni həyatının yenidən qurulmasının da simvoluna çevrilir.

Şəxsi yaddaş və Laçın
Laçın haqqında yazarkən şəxsi yaddaşın rolunu ayrıca qeyd etmək zəruridir.

Mən Laçın şəhərinin sakiniyəm. İşğaldan əvvəl bu şəhərdə doğulmuşam.

Bu fakt mənim üçün Laçını yalnız tarixi araşdırmanın mövzusu deyil, həyatımın başlanğıcı olan məkan kimi müəyyənləşdirir.

İşğaldan əvvəl Laçında doğulan nəsil üçün şəhər yaddaşı konkret həyat təcrübəsi üzərində qurulub. Bizim üçün Laçın yalnız xəritədə yerləşən şəhər deyil. O, doğulduğumuz yer, ailəmizin yaddaşında yaşayan məkan, bizdən əvvəlki nəslin həyat hekayələri və öz bioqrafiyamızın başlanğıcıdır.

İşğal nəticəsində insan doğulduğu şəhərdən uzaqda yaşaya bilər, lakin doğulduğu şəhərin onun kimliyində tutduğu yeri itirməsi zəruri deyil.

Əksinə, uzunmüddətli ayrılıq doğma məkanın yaddaşdakı rolunu daha da gücləndirə bilər.

Bu baxımdan mənim şəxsi yaddaşım Laçının ümumi tarixindən ayrılan ayrıca bir hadisə deyil. Əksinə, həmin böyük tarixin kiçik, fərdi bir nümunəsidir.

Bir insanın “mən Laçında doğulmuşam” deməsi həm şəxsi bioqrafik məlumat, həm də kollektiv tarixin bir hissəsidir.

Qayıdışın mənası: evə, şəhərə və yaddaşa
Qayıdış anlayışı ilk baxışda sadə görünür. İnsan doğulduğu və ya yaşadığı yerə qayıdır.

Lakin uzun illər davam edən məcburi ayrılıqdan sonra qayıdış daha mürəkkəb məna qazanır.

İnsan yalnız evə qayıtmır. O, yaddaşındakı məkanla real məkanı yenidən müqayisə edir.

Uşaqlıqdan xatırlanan küçə ilə bugünkü küçə arasında fərq ola bilər. Keçmişdə tanınan bina artıq mövcud olmaya bilər. Şəhərin görünüşü dəyişə bilər. Buna görə qayıdış həm sevinc, həm də yaddaşla reallıq arasındakı fərqin yaratdığı emosional təcrübədir.

Bu baxımdan Laçının yenidən qurulması yalnız fiziki rekonstruksiya prosesi deyil.

Bu, həm də yaddaşın məkanla yenidən əlaqələndirilməsi prosesidir.

Yeni Laçın: yenidənqurma və şəhər kimliyi
Laçının qarşısında bu gün əsas məsələlərdən biri yeni şəhər mühitinin yaradılmasıdır.

Lakin şəhərin yenidən qurulması yalnız yeni yaşayış binalarının tikilməsi demək deyil. Şəhərin davamlılığı üçün sosial, mədəni və iqtisadi həyat da formalaşmalıdır.

Bu baxımdan Laçının gələcək inkişafını üç əsas istiqamətdə nəzərdən keçirmək mümkündür:

- fiziki bərpa: yaşayış binaları, yollar, məktəblər, səhiyyə və digər infrastruktur;
- sosial bərpa: keçmiş sakinlərin qayıdışı və şəhər icmasının yenidən formalaşması;
- mədəni bərpa: Laçının tarixi yaddaşının, yerli mədəniyyətinin və şəhər kimliyinin qorunması.
Bu üç istiqamət bir-birindən ayrı təsəvvür edilməməlidir.

Müasir şəhər yalnız onun infrastrukturu ilə deyil, orada yaşayan insanların bir-biri ilə və şəhərin özü ilə qurduğu münasibətlə müəyyənləşir.

Laçının gələcəyi: yaddaşın qorunması məsələsi
Yeni Laçının qurulması ilə paralel olaraq köhnə Laçının yaddaşının qorunması da mühüm vəzifədir.

Bu məqsədlə gələcəkdə Laçın şəhərinin tarixi yaddaş arxivinin yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər. Keçmiş sakinlərin müsahibələri, fotoşəkilləri, məktəb sənədləri, ailə arxivləri, xəritələr, şəxsi məktublar və digər materiallar toplanaraq vahid elmi fond şəklində sistemləşdirilə bilər.

Belə bir arxiv yalnız bugünkü nəsil üçün deyil, gələcək tədqiqatçılar üçün də mühüm mənbə rolunu oynaya bilər.

Eyni zamanda Laçın məktəblərində şəhərin tarixi və yerli yaddaşla bağlı layihələrin həyata keçirilməsi gənc nəslin şəhərlə mənəvi bağının gücləndirilməsinə xidmət edə bilər.

Çünki şəhərin yenidən qurulması onun tarixinin unudulması bahasına baş verməməlidir.

Əksinə, yeni Laçının ən mühüm üstünlüklərindən biri onun tarixi yaddaşla müasir şəhərsalmanı birləşdirə bilməsidir.

2026-cı il: Laçının mədəni həyatında yeni mərhələ
Laçının bu gün artıq yalnız keçmişin xatırlanması məkanı olmadığını göstərən mühüm nümunələrdən biri onun yeni mədəni tədbirlərin məkanına çevrilməsidir.

2026-cı ilin avqustunda Laçın Beynəlxalq Film Festivalının keçirilməsi şəhərin mədəni həyatında yeni mərhələnin göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Festival 24–27 avqust tarixlərində keçirilir və müxtəlif ölkələrdən filmləri, kino mütəxəssislərini və yaradıcı müzakirələri Laçında bir araya gətirir. Festivalın bağlanış və mükafatlandırma mərasiminin 26 avqust — Laçın Şəhəri Günündə keçirilməsi də şəhərin yeni mədəni kimliyinin formalaşması baxımından simvolik məna daşıyır.

Bu fakt xüsusilə əhəmiyyətlidir: Laçın artıq yalnız “qayıdılmış şəhər” kimi deyil, mədəniyyət, yaradıcılıq və beynəlxalq ünsiyyət məkanı kimi də təqdim olunur.

Nəticə: Laçın dünənlə sabah arasında
26 Avqust Laçın üçün bir tarixdən daha artıqdır.

Bu gün şəhərin işğal tarixini, qayıdışını və gələcək inkişafını bir məntiqi xətt üzrə düşünməyə imkan verir.

Laçın öz tarixində bir neçə fərqli mərhələdən keçib: şəhər kimi formalaşma, inkişaf, işğal, məcburi köçkünlük, qayıdış və yenidənqurma.

Bu mərhələlərin hər biri şəhərin kollektiv yaddaşında iz buraxıb.

Lakin Laçının gələcəyini yalnız keçmişin xatirələri müəyyən etməyəcək. Əsas məsələ həmin yaddaşın yeni şəhər həyatına necə inteqrasiya olunacağıdır.

Laçın şəhərinin gələcək nəsilləri həm müasir, inkişaf edən şəhərdə yaşamalı, həm də həmin şəhərin hansı tarixi yol keçdiyini bilməlidirlər.

İşğaldan əvvəl Laçında doğulmuş bir insan üçün 26 avqustun mənası bu səbəbdən xüsusilə dərindir.

Bu tarix mənim üçün yalnız şəhərin qayıdış günü deyil. Bu, doğulduğum məkanın yenidən həyatla dolduğunu görmək, şəxsi yaddaşın real coğrafiya ilə yenidən qovuşmasını düşünmək və bir şəhərin tarixinin onun sakinlərinin yaddaşında necə yaşadığını dərk etmək günüdür.

Laçın haqqında ən doğru fikir, bəlkə də, onun yalnız keçmişə aid olmadığıdır.

Laçın keçmişin yaddaşı, bu günün qayıdışı və gələcəyin şəhəridir.

26 Avqust isə bu üç zaman ölçüsünü — keçmişi, bu günü və gələcəyi — bir tarixdə birləşdirir.

Ədəbiyyat və mənbələr
1. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş əraziləri üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 31 iyul 2023.
2. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. Laçın. 22 iyun 2025.
3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva “Laçın Şəhəri Günü” bayram şənliklərində iştirak ediblər. 26 avqust 2023.
4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Həkəri çayının sahilində keçirilən “Laçın Şəhəri Günü” bayram tədbirində iştirak ediblər. 26 avqust 2023.
5. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. İlham Əliyev Laçın şəhərinə qayıdan əhali ilə görüşüb, evlərin açarlarını onlara təqdim edib. 28 may 2023.
6. AZƏRTAC. Laçın Beynəlxalq Film Festivalı başlayıb. 24 avqust 2026.

Manevr.az