Xəbər lenti
Zərf və ədat - İmarət Cəlilqızı yazır
İsim, sifət, əvəzlik, feil və nidanın niyə məhz bu cür adlandığını anlamaq çətin deyil. Bəs necə olub ki, qalan iki nitq hissəsini adlandırmaq üçün "zərf" və "ədat" sözləri seçilib? Bu sual ətrafında düşünüb kiçik bir araşdırma apardım. Məlumdur ki, ərəb mənşəli "zərf" sözü dilimizdə omonimlik xüsusiyyətinə malikdir:
1) zərf - konvert (الظرف);
2) nitq hissəsi (ظرف ).
Araşdırma zamanı aydın oldu ki, ərəb dilində "zərf" sözünün bir mənası da "hal, vəziyyət" (rus dilində "обстоятельство" - rus dili ilə tanışlığı olanlar bilirlər ki, həmin dilin qrammatikasında bu sözlə bağlı "обстоятельство места, времени, причины, цели, образа действия" kimi terminlər var) mənasını ifadə edir. Nitq hissəsinə verilmiş ad da sözün məhz bu - hal, vəziyyət mənasına əsaslanır.
"Ədat" sözü ilə bağlı əvvəlcə qeyd etmək lazımdir ki, bu söz dilçiliyimizin əvvəlki dövrlərində termin kimi həmişə eyni mənanı ifadə etməyib. Müasir Azərbaycan dilində isə ədat sözlərin və cümlələrin təsir gücünü artıran köməkçi nitq hissəsi kimi izah edilir. Bəs "ədat" sözünün termin kimi deyil, ümumişlək söz kimi ifadə etdiyi leksik məna nədən ibarətdir ki, onu, necə deyərlər, istilah olmaq şərəfinə nail edibdir?
Araşdırma zamanı aydin oldu ki, "ədat" sözünün mənalarından biri də indi köhnəlmiş olan "alət, avadanlıq, ləvazimat" mənası imiş, fikrimcə, "ədat" sözünü ad kimi nitq hissəsinin "pasportuna" yazdıran da elə bu məna olub: ədat, yəni nitqi qüvvətləndirnə "aləti".
Rəis məşğuldur...
Dilimizdə çox işlənən, mənası hamımıza yaxşı məlum olan ərəb mənşəli bir söz var: “məşğul” sözü. Yəqin, məşhur filmimizdən bu sözlə bağlı maraqlı frazanı da hamınız xatırlayırsınız: “Olmaz! Rəis məşğuldur!.. Mən də məşğulam!.. Zülümov dedi, qurtardı!..” Amma, yəqin ki, çoxumuz diqqət etməmişik ki, bu sözün kökü işlək leksikamiza daxil olmayan “şüğl” sözüdür. “Şüğl” “iş” deməkdir. Oxucular arasında orta məktəb dövrü keçmiş əsrin ortalarına təsadüf etmiş şəxslər varsa, zənn edirəm,
M. Füzulinin “Leyli və Məcnun” əsərində “Leylinin anasına cavabı” adlı hissədən bu beyti xatırlayar:
Mən məktəbə rəyim ilə getmən,
Bir şüğli xilafi-rəyin etmən (yəni heç bir işi sənin razılığın olmadan etmərəm).
Manevr.az
Xəbəri paylaş
Çox oxunanlar
Son yüklənənlər
Axtarış
Reklam
İqtisadiyyat
Yazarlar
-Afət Möhbalı
Emil Rasimoğlu
İlqar İlkin
Emil Rasimoğlu
İlqar İlkin
Sorğu
Portalımızı dəyərləndirin.
Çox oxunanlar